Stòria e territòri

Quasi centoquarant'agn de stòria: 'l monumento a Giuseppe Garibaldi a Abbiategrasso

Abbiategrasso, 12 ottober 2026

El monumento a Giuseppe Garibaldi a Abbiategrasso in una fotografia del 1902
Foto d'epoca del 1902 · Infurmazziun tratte da «Habiate», rivista quadrimestral a cura de la Società Storica Abbiatense (1985-1986)

La stòria del monumento dedicàa a Giuseppe Garibaldi a Abbiategrasso la ven sù del 1881, quand l'è nassuda la «Società dei Reduci delle Patrie Battaglie» cun l'obietiv de onorà la memoria de chi l'ha tolt part ai aveniment del Risorgiment. La prima iniziativa del sodalizi l'è stada la creazion, in mag del 1882, de un Comitaa per l'erezzion de un monumento ai Mòrt delle Patrie Battaglie.

Ma cun la nòizia de la mòrt de Giuseppe Garibaldi rivàda da Caprera el 2 giugn 1882, l'8 giugn el Comitaa l'ha decìs a l'unanimitàa de trasfurà l'òpera in una statua dedicàda a l'Eroe di Dù Mondi.

I prim cundòlen e la racolta fond

Zà el 4 giugn 'l Comun l'avia mandàa un telegrama de cundòlen a 'l sìndich de La Maddalena, e 14 Cunsiglieri Cunmünaj hann ciamàa a la Giunta de dà 'l nòmm de 'l mòrt a una via o una piaza principàl. La Società dei Reduci l'ha cumissiunàa una lapide cumemurativa. Ancasì la pruposta de mèteglia al cimeteri, l'ha vinciüü l'idèa de scernì un lögh püblich de majur resòn: 'l fianch del castell che'l varda sù la piaza da dedicà a 'l General.

A la fin de giugn 1882 l'è vèrta una suttuscrizzion püblica e l'Aministrazziun Civica l'ha prumissüü un cuntribüt. In agust 'l Cunsigli Cunmünal l'ha delegatee trì membri per rapresentàl in Comitaa e in settember l'ha decìs un stanziament de 4.000 lire cume cuntribüt a la spesa prevista de 7.100 lire.

In tel fratèmp, hann tuchàa'nanz i cuntàt cun 'l scultor Bassano Danielli, che l'ha prupost de fà la statua in màrmar de Carrara. In marz 1883 l'ha presentàa un disegn a aquerell e in april un mudell in gess per un cust tütal de 7.000 lire. Per cattà sù i rèstant 3.000 lire hann urganizàa balli e avveniment, che in ottober 1883 hann purtàa a cà bèj 2.223 lire.

I pulemiche e la cumissiun d'esàm

In febrar 1884 hann cunfìnàa i disensòn in tel Comitaa. Quaj member l'ha critegàa la scèrna de dà l'incaregh drìtt al Danielli sénza un cuncors püblich. L'ingegner Kluzer l'ha cundanàa la preferenza dada al prugètt sénza vardà i àltar òpsiun. 'L ragionier Sartirana (President de la Società Operaia) e àltar delegatee hann difes la scèrna, regurdand che la maggiuranza del Cunsigli Cunmünal e i vertici avienn già tucàa acordi infurmaj cun l'artista.

Per scunfùnd ogni suspet de parzialitàa, s'è decìs de ricumincià da cap e fà una selezziun vèrta fin al 10 giugn, musterand i prugètt a la gent. Per giudicà i prupost l'è stada numinàda una cumissiun de trì fameüs scultur de l'Accademia de Brera:

  • Luigi Pagani
  • Andrea Malfatti
  • Francesco Barzaghi (già cullaburadur per i statue del Duomo de Milan e autur di monumenti al Manzoni e al Napoleon III)

I trì dusènt hann acurdàa che 'l mej l'era propi 'l prugètt uriginari de Bassano Danielli.

La realisazziun e l'inaugurazion

Dopu vess stàa cunfìmaa l'incaregh a Danielli (nassüü a Crema, 1854 – Milan 1923, zà discipul de Barzaghi), l'òpera l'è stàda fàda per una spesa tütal de 7.400 lire. 'L Comun l'ha stanziàa anmò 600 lire per la cancèlàda de fer cul giru 'l pidestàl.

El monumento l'è stàd inauguràa sulennament el 29 mag 1887, serand l'iniziativa cun un attiv finansiari de 149 lire.

El tribut ai mòrt abbiatens

L'òpera la fa nur a Garibaldi, ma l'umenta anmò un umage ai citadin de Abbiategrasso che i ha cundivis i sò ideaj. Sù 'l pidestàl i è incis i nòmm di patriòt abbiatens mòrt sül camp de batalia per l'indipendenza itagliana:

  • Bozzi Giuseppe (19 ann) – mòrt in 1848 in la val de Ledro
  • Bonetti Michele (19 ann) – mòrt in 1848 in la val de Ledro
  • Pizzochero Siro (26 ann) – mòrt in 1848 a difènd 'l fort Melghera a Venezia
  • Ponti Antonio (23 ann) – mòrt in 1848 vesin a Mantova (fort de Pietole)
  • Coccini Cesare (18 ann) – mòrt in 1859 in la batalia de San Martino
  • Silvestri Achille (19 ann) – mòrt a Caserta in 1860 per i feri ricèvüü sota Capua
  • Bardelli Attilio (21 ann) – mòrt in 1866 in la batalia de Bezzecca
  • Perini Domenico – mòrt a Brescia in 1866 per i feri ricèvüü in la batalia de Custoza
  • Rognoni Carlo (21 ann) – mòrt in 1866 in la batalia de Bezzecca

A i è regurdàa anmò chi l'è mòrt dopu per i feri o i malatij cuntratt in i campagn de liberazziun: Larini Angelo (1860), Pallavicini Francesco (1860), Agnesini Giovanni (1860), Rossetti Carlo (1861) e Vigevano Antonio (1865, decoràa cun medaja d'argent al valur militar).

La funt

I infurmazziun de quest articol i vegnen da «Habiate», rivista quadrimestral a cura de la Società Storica Abbiatense, ann 1985-1986.

Condivid